Istorija hrišćanstva na našoj planeti, u proteklih 2000 godina, uglavnom je tekla u dva toka i razvijala se, u duhovnom i praktičnom smislu, u dva potpuno suprotna i međusobno suprotstavljena smera. Tu pre svega mislim na prihvatanje i razumevanje izvornog Hristovog učenja, prihvatanje reči Bogočoveka, Boga koji se rodio u mesu, ili božanske inkarnacije na Zemlji, koja se ciklično dešava svakih 700-1200 godina u likovima Zaratustre, Lao Cea, Bude, Isusa, Muhameda i Meher Babe, uvek utiskujući bolan ali preobražavajući pečat na duhovnu samosvest čovečanstva, prožimajući je beskrajnom božanskom Ljubavlju i Smernošću.

Učenje Isusa iz Nazareta je, dakle, masovno prihvaćeno i šireno kao planetarna religija pod pokroviteljstvom hrišćanske crkve, čime je došlo do velikih iskrivljavanja, pogrešnih tumačenja i zanemarivanja duhovne srži Hristovog učenja, uglavnom u političke svrhe i u cilju borbe za vlast i moć.

Najviše je to, čak i namerno zanemarivanje duhovnih temelja Isusovog učenja bilo izraženo kod rimokatoličkog papstva, ali i kod protestanata, dok je izvorni Hristov duh najviše sačuvan u istočnom pravoslavlju.

Međutim, crkveno hrišćanstvo u celini se danas smatra samo spoljnom, egzoternom stranom Hristovog učenja, dok je ezoterično, tajno hrišćanstvo teklo kao nevidljivi, podzemni tok, koji je crkva uglavnom proganjala kao jeres u borbi za prevlast i dominaciju. Najduhovnije jezgro Hristovog učenja je samo u tragovima sačuvano u Jevanđeljima, dok je najvećim delom ostalo zabeleženo u učenjima gnostika iz I i II veka posle Hrista, od kojih su najpoznatiji bili Bazilides i Valentinus.

Gnostički hrišćanstvo je nastavilo da teče kao reka ponornica, koja nestaje i uvek se ponovo pojavljuje na površini istorije i svetlu dana, izbijajući kao opasnost za rušenje uticaja i vlasti crkve nad masama, koje je trebalo držati u pokornosti, kao stado za izrabljivanje i manipulaciju.

Gnostičko hrišćanstvo je, nasuprot tome, nudilo put u bezuslovnost i slobodu ljudskog bića, Stazu koja se krivudavo spuštala u unutrašnjost onoga ko je težio da spozna svoju suštinu, otkrije tu gnostičku božansku iskru u sebi i spozna sebe kao Boga. Time se nasuprot masi isticao pojedinac, individualnost, i to je ono što je crkvi najviše smetalo, jer se crkva predstavljala kao jedini posrednik ovlašćen za otkrivanje Boga čovečanstvu, i tvrdila da se Bog može spoznati jedino preko zastupništva crkve, što je naravno bio samo lukavi način za duhovno i materijalno izrabljivanje masa, koje se nastavlja i do danas.

Prava spoznaja i gnostičko jezgro Hristovog duha je ostalo sačuvano kroz učenja mnogih pojedinaca i gnostičkih zajednica koji su, okrećući se vlastitoj unutrašnjosti, otkrivali nevidljive svetove u sebi i božansku prirodu čoveka.

U toku srednjeg veka su gnostički elementi i iskre izbijali i pojavljivali se kod Dionizija Areopagite, Svetog Jovana Lestvičnika ili Grigorija Palame, zatim u učenjima takozvanih jeretičkih struja, kako ih je crkva žigosala, kao što su Katari i Templari, ili kod hrišćanskih mistika, Majstera Ekharta, Franje Asiškog ili Jovana od Krsta i Tereze Avilske.

Grigorije Palama je bio prvi vizantijski duhovnik i teolog koji je, nastavljajući ono što je šest vekova pre njega započeo veliki sinajski mistik Jovan Lestvičnik, na sebe preuzeo odbranu i razvitak tradicije isihazma i oboženja čoveka, mističkih uznesenja i rasplamsavanja doživljavanja božanske Svetlosti, što je kao unutrašnja lavina krenulo sa sinajske gore i preplavilo celu Vizantiju i doprlo do dalekih kutaka Rusije.

Bog je tražen u "svetlosnom mraku", gde je pri spajanju sa "nestvorenom svetlošću" Boga dolazilo do svetlosnih isijavanja iz svetih Otaca i monaha, svetlosti koja se i fizičkim očima mogla videti i koja je ispunjavala čitavu ćeliju. Grigorije Palama je prvi u istočnom hrišćanstvu izneo da se Bog, koji večito u svojoj suštini ostaje transcendentan i nespoznatljiv, ispoljava preko svojih "energija", čime je postao istočni pandan mističkoj viziji Plotina i gnostika, kod kojih se onostrani Bog iznedruje preko svojih emanacija ili "eona".

U pravoslavlju je prava, izvorna duhovnost i spoznaja Boga postojala u skrivenim i tajnim monaškim zajednicama, u kojima su monasi, povučeni u samoću i daleko od očiju sveta, stupali u bliski i mistički spoj sa Bogom kroz pročišćenje i oboženje vlastite duše.

I dalje je malo poznato da u pravoslavlju postoje tajni monaški redovi, koji se brižljivo kriju od očiju javnosti. Na primer, postoji tajni monaški Red Svetog Đorđa ili jedna grupa skrivenih poluprosvetljenih monaha na Svetoj Gori, koji u svojim pustinjačkim pećinama primaju samo odabrane. U takvim monaškim zajednicama se neguju i razvijaju posebni oblici hrišćanske meditacije i drugih metoda samospoznaje, koji su vrlo malo poznati crkvenim hrišćanskim masama.

Neke od njih su, recimo, meditacija na stenu, meditacija na ikonu ili meditacije na sveću i ogledalo, koje su skoro identične tehnikama tratake kakve se sreću u indijskoj yogi.Pored tih, postojala su i ekstatična predavanja Bogu u unutarnjim molitvama, koje su se pretvarale u "neprekidnu molitvu", zatim poznata "molitva srca - Isusova molitva" ili spajanje molitvi sa tehnikama disanja, kada je praktikovana molitva Isusu zajedno sa posebnim načinom disanja, čime se dostizao ekstatični preobražaj svesti. Tragalo se za "Bogom skrivenim u srcu - Božjim boravištem", spuštanjem duha u srce putem daha odnosno disanja.

Ova "vizantijska pranayama" je dovodila do spoja duha i duše u predelu srca "spuštanjem duha kroz nozdrve", nakon čega je započinjala koncentrisana i neprekidna molitva "Gospodu, Isusu Hristu, sinu božijem", bez "predaha ni časa, ni po koju cenu", kako navodi Nićifor Usamljenik (XIII vek). Mistična strana hrišćanstva, težnja ka oboženju i spoju sa nestvorenom svetlošću, ogledala se i u pokretu mesalijanaca, koji su težili da se u ekstazi sjedine sa Hristovim svetlosnim telom.

To je svetlost preobraženja, u kojoj su apostoli videli Hrista na tavorskoj gori, praiskonska Svetlost koju je Adam isijavao pre Pada, i koju će čovek ponovo razotkriti u budućnosti svog unutrašnjeg preobraženja. Oduhovljenje i oboženje tela, odnosno rasplamsavanje luči i iskre čoveka u dodiru sa božanskim svetlosnim ognjem i prisustvom pročišćavajuće Svete Vatre, ne predstavlja odvajanje od materije tela, već ponovo navlačenje "prekrasne božanske odore i haljine", kojom je praiskonski čovek Adam isijavao, pre pada u "životinjsku kožu", koja na unutrašnjoj Stazi biva preobražena i prevaziđena.

Hrišćanski mistici su i bili među prvim božanskim vesnicima, koji su na vlastitom primeru pokazali srž Hristovih reči da se Bog može spoznati i razotkriti pred duhovnim očima samo bezrezervnom predanošću i beskrajnom Ljubavlju onoga čija duša čezne da se sjedini sa Voljenim božanskim Bićem. To je istovremeno i suština svih religija i duhovnih sistema samospoznaje, kako drevnih, tako i savremenih, koje su većinom nastale od pretvaranja Lao Ceovih, Budinih, Isusovih ili Muhamedovih reči u instituciju religije ili od učenja Bogoostvarenih posvećenika.

Spoznaja svih mistika, da je Bog Jedan i Jedinstven, čini besmislenim sve netrpeljivosti i razmirice između pripadnika različitih religija, kao i zazor i nepoverenje, ali i otvorenu netrpeljivost današnjih crkvenih hrišćana prema pobornicima savremenih gnostičkih, hermetičkih i okultnih sistema i učenja. Ako se ima u svesti drevna gnostička i ezoterična tajna da se Bog i božanska Svetlost krije u tami, iza velova iluzije i daleko od očiju neposvećenih, lako je pretpostaviti da se lažni duh Tame, obmanjivač i kušač zaodeva blještavom i očaravajućom odorom površinske svetlosti, kojom zavodi mase zaslepljene Spoljašnjim Sjajem.

Današnji hrišćani kao da zaboravljaju da je u osnovi izvornog Hristovog učenja božanski duh tolerancije i Ljubavi, koja priznaje da je puteva ka Bogu mnogo i da je svaki od tih puteva i Staza ka Bogu cvet i biser na božanskoj ogrlici. Stoga, neka cveta hiljadu cvetova i neka svaki od tih cvetova obogati božansku baštu novim mirisom kojim nas vrhovno Božanstvo doziva  sebi.
          



Vladimir Madić